过 và 着

Sau hai unit về 了, unit này hoàn thành bộ "thể" của động từ tiếng Trung với ba trợ từ còn lại: 过 (guo, quá) nói đã từng trải qua, 着 (zhe, trước) nói trạng thái đang kéo dài, và 正在 / 在 / …呢 nói hành động đang diễn ra. Tiếng Việt có "từng", "đang" và "sẵn" nên không khó hiểu nghĩa; cái khó là chọn đúng giữa 过 và 了 (cả hai đều dịch là "đã") và giữa 着 và 正在 (cả hai đều dịch là "đang"). Hãy đọc kỹ mục 2 và mục 4, nơi đặt hai cặp này cạnh nhau.

1. 过 chỉ kinh nghiệm

Cấu trúc

Cách dùng

• 过 đứng ngay sau động từ, đọc nhẹ (guo), nói rằng người nói đã có kinh nghiệm làm việc đó ít nhất một lần, không quan trọng lúc nào.
• Phủ định: 没 (有) + V + 过 — giữ 过, khác với 了 (没 thì bỏ 了). Nhấn "chưa bao giờ": 从来没…过.
• Hay đi với 以前 (trước đây), 曾经 (đã từng), 一次 / 两次 (số lần), 很多地方 (nhiều nơi).
• Tách động từ ly hợp: 出过国, 见过面, 结过婚 (过 chen vào giữa).

Ví dụ

• 我去过长城，那儿很漂亮。(Wǒ qù guo Chángchéng, nàr hěn piàoliang.) — Tôi từng đi Vạn Lý Trường Thành, ở đó rất đẹp.
• 你吃过北京烤鸭吗？——吃过一次。(Nǐ chī guo Běijīng kǎoyā ma? — Chī guo yí cì.) — Bạn ăn vịt quay Bắc Kinh bao giờ chưa? — Ăn một lần rồi.
• 我没吃过火锅，听说很辣。(Wǒ méi chī guo huǒguō, tīngshuō hěn là.) — Tôi chưa từng ăn lẩu, nghe nói rất cay.
• 他从来没出过国。(Tā cónglái méi chū guo guó.) — Anh ấy chưa bao giờ ra nước ngoài.
• 这个电影我看过两次了。(Zhège diànyǐng wǒ kàn guo liǎng cì le.) — Phim này tôi xem hai lần rồi.
• 你去中国旅游过没有？(Nǐ qù Zhōngguó lǚyóu guo méiyǒu?) — Bạn đã đi du lịch Trung Quốc chưa?

2. 过 và 了

Cấu trúc

Cách dùng

• 昨天我看了一个电影 (hôm qua tôi xem một bộ phim — sự việc cụ thể); 我看过那个电影 (tôi từng xem phim đó — kinh nghiệm, không cần nói khi nào).
• 他去了北京 = anh ấy đã đi Bắc Kinh (và có lẽ đang ở đó). 他去过北京 = anh ấy từng đi Bắc Kinh (giờ đã về). Vì vậy 他去过北京，现在还在那儿 là câu mâu thuẫn.
• Từ chỉ thời gian cụ thể (昨天, 上个星期, 八点) đi với 了; 以前 / 从来 / 曾经 đi với 过. Nói 以前我去了日本 ✗ → 以前我去过日本 ✓.
• Số lần: V过 + 两次 (từng hai lần) tự nhiên hơn V了两次 khi nói kinh nghiệm; 上个月我去了一次 (tháng trước tôi đi một lần — sự việc cụ thể) vẫn dùng 了.

Ví dụ

• 昨天我见了一个老朋友。(Zuótiān wǒ jiàn le yí ge lǎo péngyou.) — Hôm qua tôi gặp một người bạn cũ.
• 我以前见过他，但是不太熟。(Wǒ yǐqián jiàn guo tā, dànshì bú tài shú.) — Trước đây tôi từng gặp anh ấy nhưng không thân.
• 他去了上海，现在还在那儿开会。(Tā qù le Shànghǎi, xiànzài hái zài nàr kāihuì.) — Anh ấy đã đi Thượng Hải, giờ vẫn đang họp ở đó.
• 他去过上海，说那儿很热闹。(Tā qù guo Shànghǎi, shuō nàr hěn rènao.) — Anh ấy từng đi Thượng Hải, nói ở đó rất náo nhiệt.
• 我昨天没见他。/ 我没见过他。(Wǒ zuótiān méi jiàn tā. / Wǒ méi jiàn guo tā.) — Hôm qua tôi không gặp anh ấy. / Tôi chưa gặp anh ấy bao giờ.
• 上个星期我试了那家新饭馆，以前没去过。(Shàng ge xīngqī wǒ shì le nà jiā xīn fànguǎn, yǐqián méi qù guo.) — Tuần trước tôi thử quán ăn mới đó, trước chưa đi bao giờ.

3. 着 chỉ trạng thái kéo dài

Cấu trúc

Cách dùng

• 着 (zhe, đọc nhẹ) nói kết quả của hành động còn giữ nguyên: mở ra rồi vẫn mở (开着), mặc vào rồi vẫn mặc (穿着), ngồi xuống rồi vẫn ngồi (坐着). Dùng nhiều để miêu tả người, ảnh, căn phòng.
• Các động từ hay gặp: 穿, 戴, 拿, 开, 关, 挂, 放, 写, 坐, 站, 躺, 停, 等.
• V1着V2: V1 là tư thế hoặc cách thức của V2: 站着排队 (đứng xếp hàng), 笑着说 (cười mà nói), 听着音乐做饭.
• Khác 正在: 他正在开门 (đang mở cửa — động tác) và 门开着 (cửa đang mở — trạng thái sau động tác).

Ví dụ

• 门开着，你直接进来吧。(Mén kāi zhe, nǐ zhíjiē jìnlái ba.) — Cửa mở đấy, bạn cứ vào đi.
• 照片上，他穿着一件白衬衫，戴着眼镜。(Zhàopiàn shang, tā chuān zhe yí jiàn bái chènshān, dài zhe yǎnjìng.) — Trong ảnh, anh ấy mặc áo sơ mi trắng, đeo kính.
• 墙上挂着一张中国地图。(Qiáng shang guà zhe yì zhāng Zhōngguó dìtú.) — Trên tường treo một tấm bản đồ Trung Quốc.
• 她手里拿着一杯咖啡，站着等车。(Tā shǒu lǐ ná zhe yì bēi kāfēi, zhàn zhe děng chē.) — Cô ấy cầm một cốc cà phê, đứng đợi xe.
• 我喜欢躺着看书。(Wǒ xǐhuan tǎng zhe kàn shū.) — Tôi thích nằm đọc sách.
• 窗户没开着，房间里很热。(Chuānghu méi kāi zhe, fángjiān lǐ hěn rè.) — Cửa sổ không mở, trong phòng rất nóng.

4. 正在 / 在 / …呢 chỉ đang diễn ra

Cấu trúc

Cách dùng

• 正在 (zhèngzài, chính tại), 在, 正 đứng trước động từ; 呢 đứng cuối câu; có thể dùng một mình hoặc kết hợp. Nghĩa như nhau: đang làm gì.
• Không có thì: muốn nói "lúc đó đang…" chỉ cần thêm mốc thời gian: 昨天你打电话的时候，我正在洗澡.
• Phủ định: 没 (有) 在 + V, không dùng 不在 (不在 = không có ở đó): 他没在看书，他在玩儿手机.
• Hỏi: 你在做什么呢？/ 你正在干什么？

Ví dụ

• 你在干什么呢？——我正在洗衣服呢。(Nǐ zài gàn shénme ne? — Wǒ zhèngzài xǐ yīfu ne.) — Bạn đang làm gì đấy? — Tôi đang giặt quần áo.
• 老板正在开会，你等一会儿吧。(Lǎobǎn zhèngzài kāihuì, nǐ děng yíhuìr ba.) — Sếp đang họp, bạn đợi một lát nhé.
• 我进去的时候，他正打电话呢。(Wǒ jìnqù de shíhou, tā zhèng dǎ diànhuà ne.) — Lúc tôi vào, anh ấy đang gọi điện.
• 他们没在看电视，他们在学习。(Tāmen méi zài kàn diànshì, tāmen zài xuéxí.) — Họ không xem ti vi, họ đang học.
• 外面正在下雨，别出去了。(Wàimiàn zhèngzài xià yǔ, bié chūqù le.) — Ngoài trời đang mưa, đừng ra ngoài nữa.
• 大家都在排队呢，你也排吧。(Dàjiā dōu zài páiduì ne, nǐ yě pái ba.) — Mọi người đều đang xếp hàng, bạn cũng xếp đi.

Lỗi thường gặp

• ✗ 我没去了长城。 → ✓ 我没去过长城。 — "chưa từng" dùng 没…过; 没 không đi với 了.
• ✗ 以前我去了日本。 → ✓ 以前我去过日本。 — kinh nghiệm không xác định thời điểm → 过.
• ✗ 昨天我看过一个电影。 → ✓ 昨天我看了一个电影。 — sự việc cụ thể hôm qua → 了.
• ✗ 他去过上海，现在还在那儿。 → ✓ 他去了上海，现在还在那儿。 — 过 nghĩa là đã về rồi.
• ✗ 我没吃过饭了。 → ✓ 我没吃过。/ 我没吃饭。 — không chồng 过 và 了 sau 没.
• ✗ 他躺了看书。 → ✓ 他躺着看书。 — tư thế đi kèm hành động khác dùng V1着V2.
• ✗ 他正在穿着一件新衣服。 → ✓ 他穿着一件新衣服。 — tả trạng thái chỉ dùng 着.
• ✗ 他不在看书。(muốn nói "anh ấy không đang đọc") → ✓ 他没在看书。 — phủ định của 在 + V là 没在.
• ✗ 我进来的时候他正在洗澡了。 → ✓ 我进来的时候他正在洗澡。 — 正在 không thêm 了 cuối câu.

Tóm tắt nhanh

• V + 过 = đã từng (kinh nghiệm); phủ định 没 (有) V过, nhấn mạnh 从来没V过; hỏi V过…吗 / V过没有.
• 了 = một việc cụ thể đã xong (昨天, 上个月); 过 = kinh nghiệm không rõ lúc nào (以前, 曾经). 没 bỏ 了 nhưng giữ 过.
• 他去了上海 (có thể còn ở đó) ≠ 他去过上海 (đã về).
• V + 着 = trạng thái kéo dài (门开着, 戴着眼镜, 墙上挂着…); V1着V2 = tư thế / cách thức; phủ định 没V着.
• Đang làm: 正在 / 在 / 正 + V (+ 呢); phủ định 没在 + V; không thêm 了 cuối câu.
• 正在 = động tác đang diễn ra; 着 = trạng thái đang giữ — không ghép 正在 + V着.