了 (2): thay đổi

Unit 10 học 了 đứng sau động từ để nói hành động đã hoàn thành. Chữ 了 còn một nghĩa thứ hai, đứng ở cuối câu (语气助词 了): báo rằng tình hình đã thay đổi, một trạng thái mới xuất hiện — rất giống chữ "rồi" của tiếng Việt: 下雨了 (mưa rồi), 我饿了 (tôi đói rồi), 他不来了 (anh ấy không đến nữa rồi). Đây là chữ 了 người Việt dễ học nhất vì tiếng Việt có "rồi", nhưng cũng là nơi dễ lẫn với 了 hoàn thành. Unit này còn học ba mẫu câu quay quanh 了 cuối câu: 要…了 / 快…了 (sắp), 已经…了 (đã … rồi) và 还没…呢 (vẫn chưa).

1. 了 cuối câu chỉ thay đổi trạng thái

Cấu trúc

Cách dùng

• 了 cuối câu nói tình hình bây giờ khác trước: trước không mưa, giờ mưa (下雨了); trước là sinh viên, giờ là giáo viên (他是老师了). Hãy dịch bằng "rồi".
• Vì 了 này chỉ sự thay đổi, nó đi được với tính từ (冷了, 困了), với 是 / 有 / 想 (是老师了, 没有钱了, 不想去了) và với danh từ chỉ tuổi, mùa, giờ (十点了, 冬天了) — tất cả những chỗ mà 了 hoàn thành không được dùng.
• 不…了 = "không … nữa", 没有…了 = "hết … rồi": thay đổi từ có sang không.
• So sánh với Unit 10: 我吃了饭 (了 sau động từ: ăn xong — câu lửng, chờ vế sau) và 我吃饭了 (了 cuối câu: giờ tôi đã ăn — tình hình mới, câu trọn). Khi tân ngữ trơn, hãy để 了 ở cuối câu.

Ví dụ

• 下雨了，我们别出去了。(Xià yǔ le, wǒmen bié chūqù le.) — Mưa rồi, chúng ta đừng ra ngoài nữa.
• 天气冷了，你多穿一点儿。(Tiānqì lěng le, nǐ duō chuān yìdiǎnr.) — Trời lạnh rồi, bạn mặc thêm vào.
• 孩子们都长大了。(Háizimen dōu zhǎngdà le.) — Bọn trẻ đều lớn cả rồi.
• 我爸爸退休了，现在每天在家。(Wǒ bàba tuìxiū le, xiànzài měi tiān zài jiā.) — Bố tôi nghỉ hưu rồi, giờ ở nhà mỗi ngày.
• 房租涨价了，我不想住这儿了。(Fángzū zhǎngjià le, wǒ bù xiǎng zhù zhèr le.) — Tiền thuê nhà tăng rồi, tôi không muốn ở đây nữa.
• 我以前不懂，现在懂了。(Wǒ yǐqián bù dǒng, xiànzài dǒng le.) — Trước tôi không hiểu, giờ hiểu rồi.

2. 要…了 / 快…了 / 就要…了

Cấu trúc

Cách dùng

• Cả bốn mẫu đều nói việc sắp xảy ra — 了 ở đây là 了 thay đổi: tình hình sắp sang trạng thái mới.
• 快…了 rất tự nhiên với danh từ và tính từ: 快十二点了, 快春天了, 天快黑了.
• Khác biệt quan trọng: trước 快…了 không đặt từ chỉ thời gian cụ thể. 明天快考试了 ✗ → 明天就要考试了 ✓. 要…了 và 就要…了 thì dùng được.
• Hỏi: 快到了吗？ Trả lời: 快了 (sắp rồi).

Ví dụ

• 快十二点了，我们要吃午饭了。(Kuài shí'èr diǎn le, wǒmen yào chī wǔfàn le.) — Sắp mười hai giờ rồi, chúng ta sắp ăn trưa.
• 火车就要开了，快上车吧！(Huǒchē jiù yào kāi le, kuài shàng chē ba!) — Tàu sắp chạy rồi, mau lên tàu đi!
• 快放假了，你打算去哪儿？(Kuài fàngjià le, nǐ dǎsuàn qù nǎr?) — Sắp được nghỉ rồi, bạn định đi đâu?
• 下个星期我就要去中国了。(Xià ge xīngqī wǒ jiù yào qù Zhōngguó le.) — Tuần sau tôi sẽ đi Trung Quốc rồi.
• 会议快要结束了。(Huìyì kuàiyào jiéshù le.) — Cuộc họp sắp kết thúc rồi.
• 快冬天了，天气越来越冷。(Kuài dōngtiān le, tiānqì yuè lái yuè lěng.) — Sắp mùa đông rồi, trời ngày càng lạnh.

3. 已经…了

Cấu trúc

Cách dùng

• 已经 (yǐjīng, dĩ kinh) = "đã … rồi", nhấn mạnh việc đã xong hoặc đã đến mức nào đó. Gần như luôn đi cùng 了 ở cuối câu.
• 已经 là phó từ nên đứng sau chủ ngữ, trước động từ / tính từ: 他已经回家了, không nói 已经他回家了 hay 他回家已经了.
• Hỏi "đã … chưa?": 你已经…了吗？; trả lời khẳng định 已经…了, phủ định 还没(有)…呢 (mục 4).
• Với thời lượng: 已经 + V了 + thời gian + 了 → 我已经在河内住了五年了.

Ví dụ

• 他已经走了，你明天再来吧。(Tā yǐjīng zǒu le, nǐ míngtiān zài lái ba.) — Anh ấy đi rồi, mai bạn quay lại nhé.
• 我已经起床了，正在吃早饭。(Wǒ yǐjīng qǐchuáng le, zhèngzài chī zǎofàn.) — Tôi dậy rồi, đang ăn sáng.
• 已经十一点了，商店都关门了。(Yǐjīng shíyī diǎn le, shāngdiàn dōu guānmén le.) — Đã mười một giờ rồi, cửa hàng đóng cửa hết rồi.
• 我已经习惯河内的天气了。(Wǒ yǐjīng xíguàn Hénèi de tiānqì le.) — Tôi đã quen với thời tiết Hà Nội rồi.
• 已经很晚了，你别生气了，睡吧。(Yǐjīng hěn wǎn le, nǐ bié shēngqì le, shuì ba.) — Muộn rồi, đừng giận nữa, ngủ đi.
• 她已经毕业两年了。(Tā yǐjīng bìyè liǎng nián le.) — Cô ấy tốt nghiệp hai năm rồi.

4. 还没(有)…呢

Cấu trúc

Cách dùng

• 还 (hái, hoàn) = vẫn, còn; 没 = chưa; 呢 ở cuối làm câu mềm hơn, kiểu "cơ mà". 还没…呢 là phủ định của 已经…了: 你已经吃了吗？——还没呢.
• Sau 没 không có 了: 我还没吃了饭呢 ✗. Chỉ có 呢 ở cuối (hoặc không có gì).
• 还没 + V có thể thêm 有: 还没有做完. Nghĩa không đổi.
• 还 + 不 dùng cho trạng thái / ý muốn chưa đổi (还不饿, 还不想睡); 还没 dùng cho hành động chưa xảy ra (还没睡).

Ví dụ

• 你做完作业了吗？——还没呢。(Nǐ zuò wán zuòyè le ma? — Hái méi ne.) — Con làm xong bài chưa? — Vẫn chưa ạ.
• 他还没来呢，我们再等一会儿。(Tā hái méi lái ne, wǒmen zài děng yíhuìr.) — Anh ấy vẫn chưa đến, chúng ta đợi thêm chút.
• 十点了，孩子还没睡觉呢。(Shí diǎn le, háizi hái méi shuìjiào ne.) — Mười giờ rồi mà bọn trẻ vẫn chưa ngủ.
• 春天还没到呢，别急着收冬天的衣服。(Chūntiān hái méi dào ne, bié jízhe shōu dōngtiān de yīfu.) — Mùa xuân chưa tới đâu, đừng vội cất áo mùa đông.
• 我还没困呢，再看一会儿书。(Wǒ hái méi kùn ne, zài kàn yíhuìr shū.) — Tôi chưa buồn ngủ, đọc thêm chút nữa.
• 房租我还没有付呢。(Fángzū wǒ hái méiyǒu fù ne.) — Tiền nhà tôi vẫn chưa trả.

Lỗi thường gặp

• ✗ 我不想去。(muốn nói "tôi không muốn đi nữa") → ✓ 我不想去了。 — thay đổi ý định cần 了 cuối câu.
• ✗ 明天快考试了。 → ✓ 明天就要考试了。 — 快…了 không đi với từ chỉ thời gian cụ thể.
• ✗ 他已经走。 → ✓ 他已经走了。 — 已经 cần 了.
• ✗ 已经他回家了。 → ✓ 他已经回家了。 — 已经 đứng sau chủ ngữ, trước động từ.
• ✗ 我还没吃了饭呢。 → ✓ 我还没吃饭呢。 — sau 没 bỏ 了.
• ✗ 你吃了吗？——还不呢。 → ✓ ——还没呢。 — trả lời "chưa" dùng 没.
• ✗ 我吃了饭。(trả lời "bạn đói không?") → ✓ 我吃饭了。 — tân ngữ trơn, câu trọn → 了 cuối câu.
• ✗ 天气很冷。(muốn nói "trời trở lạnh rồi") → ✓ 天气冷了。 — nói thay đổi thì bỏ 很, thêm 了.

Tóm tắt nhanh

• 了 cuối câu = "rồi": tình hình đã thay đổi; đi được với tính từ, 是 / 有 / 想, danh từ chỉ tuổi, giờ, mùa.
• 不…了 = không … nữa; 没有…了 = hết … rồi.
• 了 sau động từ (Unit 10) = hoàn thành; tân ngữ trơn + câu trọn → chuyển 了 ra cuối câu.
• Sắp: 要…了, 快…了, 快要…了, 就要…了. Có từ chỉ thời gian cụ thể → chỉ dùng 要 / 就要…了.
• 已经…了 = đã … rồi; 已经 đứng sau chủ ngữ, trước động từ; không đi với 没.
• 还没(有)…呢 = vẫn chưa; sau 没 không có 了; trả lời ngắn 还没呢.