了 (1): hoàn thành

Tiếng Trung không chia thì. "Hôm qua tôi đi" và "ngày mai tôi đi" cùng dùng một chữ 去; điều thay đổi là các từ chỉ thời gian và một vài trợ từ. Trợ từ quan trọng nhất là 了 (le, liễu). Unit này học nghĩa thứ nhất của 了: đặt ngay sau động từ để nói hành động đã hoàn thành (动态助词 了). Người Việt thường mắc hai lỗi ngược nhau: dùng 不 để phủ định việc đã xảy ra (phải dùng 没), và rắc 了 vào mọi câu nói về quá khứ (thói quen, trạng thái, 是 / 在 / 想 không dùng 了). Mục tiêu unit: biết khi nào thêm 了, khi nào bỏ 了, và 没 khác 不 ở đâu.

1. Động từ + 了 chỉ hoàn thành

Cấu trúc

Cách dùng

• 了 sau động từ = hành động đã xong, đã xảy ra: 我看了那个电影 (tôi đã xem bộ phim đó). Thường đi với từ chỉ thời gian trong quá khứ (昨天, 上个星期, 刚才).
• 了 không phải thì quá khứ. Nó chỉ sự hoàn thành, nên cũng dùng cho tương lai khi một việc xong rồi mới đến việc khác: 明天我下了课就去找你 (mai tan học xong là tôi đi tìm bạn).
• Hỏi "đã … chưa?": V + 了 + tân ngữ + 吗？ hoặc V + tân ngữ + 了没有？ Trả lời ngắn: 买了 / 没买.
• Hán Việt: 完成 (wánchéng, hoàn thành) — hãy nghĩ 了 là "đã hoàn thành" chứ không phải "đã".

Ví dụ

• 昨天我买了一辆新自行车。(Zuótiān wǒ mǎi le yí liàng xīn zìxíngchē.) — Hôm qua tôi đã mua một chiếc xe đạp mới.
• 他刚才给我发了一个邮件。(Tā gāngcái gěi wǒ fā le yí ge yóujiàn.) — Anh ấy vừa gửi cho tôi một email.
• 你看了那个报告吗？——看了。(Nǐ kàn le nàge bàogào ma? — Kàn le.) — Bạn đọc bản báo cáo đó chưa? — Đọc rồi.
• 我们上个月搬了家。(Wǒmen shàng ge yuè bān le jiā.) — Tháng trước chúng tôi chuyển nhà.
• 我吃了饭就去公司。(Wǒ chī le fàn jiù qù gōngsī.) — Tôi ăn cơm xong là đến công ty.
• 她去年毕业了。(Tā qùnián bìyè le.) — Cô ấy tốt nghiệp năm ngoái.

2. 没 (有) phủ định hành động đã xảy ra

Cấu trúc

Cách dùng

• 没 (méi, một) hoặc 没有 đặt trước động từ để nói hành động chưa / không xảy ra. Khi đã có 没, không giữ 了: 我没吃了饭 ✗ → 我没吃饭 ✓.
• 不 (bù) phủ định ý muốn, thói quen, tương lai, phán đoán: 我不吃肉 (tôi không ăn thịt — thói quen), 明天我不去 (mai tôi không đi). Nói về việc hôm qua không làm → 没: 昨天我没去 ✓, 昨天我不去 ✗.
• Cả hai đều có thể đi với từ quá khứ nhưng nghĩa khác: 昨天他不来 = hôm qua anh ấy (đã quyết) không đến; 昨天他没来 = hôm qua anh ấy không đến (sự thật). Người mới học cứ chọn 没 cho hành động quá khứ.
• 还没 = vẫn chưa: 我还没吃饭 (tôi vẫn chưa ăn). Học kỹ ở Unit 11.

Ví dụ

• 昨天我没去上班，我感冒了。(Zuótiān wǒ méi qù shàngbān, wǒ gǎnmào le.) — Hôm qua tôi không đi làm, tôi bị cảm.
• 他没看那个报告。(Tā méi kàn nàge bàogào.) — Anh ấy chưa đọc báo cáo đó.
• 你付钱了吗？——还没有。(Nǐ fù qián le ma? — Hái méiyǒu.) — Bạn trả tiền chưa? — Vẫn chưa.
• 我不喝咖啡，我喝茶。(Wǒ bù hē kāfēi, wǒ hē chá.) — Tôi không uống cà phê, tôi uống trà. (thói quen → 不)
• 上个星期他没给我打电话。(Shàng ge xīngqī tā méi gěi wǒ dǎ diànhuà.) — Tuần trước anh ấy không gọi cho tôi.
• 我没决定，明天再说。(Wǒ méi juédìng, míngtiān zài shuō.) — Tôi chưa quyết định, mai nói tiếp.

3. 了 với tân ngữ có số lượng

Cấu trúc

Cách dùng

• 了 ngay sau động từ thích tân ngữ có số lượng hoặc được xác định: 吃了两碗, 见了三个客户, 写了一个报告, 看了昨天的邮件. Đây là cách tự nhiên nhất để nói "đã làm được bao nhiêu".
• Tân ngữ trơn (饭, 书, 电话) sau V了 làm câu chưa trọn: hoặc thêm số lượng (吃了一碗饭), hoặc nối vế sau (吃了饭就走), hoặc đưa 了 ra cuối câu (吃饭了).
• Khi vừa có số lượng vừa muốn nhấn "xong rồi", có thể dùng cả hai 了: 我吃了两碗饭了 (tôi đã ăn hai bát rồi — và có thể còn ăn nữa).
• Số 2 trước lượng từ luôn là 两: 喝了两杯, không phải 二杯.

Ví dụ

• 今天上午我见了三个客户。(Jīntiān shàngwǔ wǒ jiàn le sān ge kèhù.) — Sáng nay tôi gặp ba khách hàng.
• 她点了两个菜和一碗汤。(Tā diǎn le liǎng ge cài hé yì wǎn tāng.) — Cô ấy gọi hai món và một bát canh.
• 我昨天寄了一个包裹给妈妈。(Wǒ zuótiān jì le yí ge bāoguǒ gěi māma.) — Hôm qua tôi gửi một bưu kiện cho mẹ.
• 他练习了一个小时汉语。(Tā liànxí le yí ge xiǎoshí Hànyǔ.) — Anh ấy luyện tiếng Trung một tiếng.
• 我们检查了所有的房间。(Wǒmen jiǎnchá le suǒyǒu de fángjiān.) — Chúng tôi đã kiểm tra tất cả các phòng.
• 我喝了咖啡就出发。(Wǒ hē le kāfēi jiù chūfā.) — Tôi uống cà phê xong là xuất phát.

4. Khi không dùng 了 (thói quen, 是, 在, 想)

Cấu trúc

Cách dùng

• 了 chỉ sự hoàn thành của một hành động cụ thể. Việc lặp lại nhiều lần trong quá khứ (每天, 常常, 总是, 以前) không có điểm "xong", nên không dùng 了: 以前我常常去那家饭馆.
• 是, 在, 有, 姓, 叫 và động từ tâm lý (想, 喜欢, 爱, 觉得, 希望, 知道, 认识) nói về trạng thái, không hoàn thành được: 去年他是学生, 上个星期我很忙.
• Động từ tình thái (会, 能, 可以, 应该, 想) không đi với 了 hoàn thành; dùng từ chỉ thời gian để nói về quá khứ: 昨天我不能参加.
• Tính từ (热, 忙, 累) làm vị ngữ: 昨天很累. Thêm 了 cuối câu sẽ đổi nghĩa thành "đã trở nên" (Unit 11).

Ví dụ

• 以前我每天骑自行车上学。(Yǐqián wǒ měi tiān qí zìxíngchē shàngxué.) — Trước đây tôi đi học bằng xe đạp mỗi ngày.
• 去年她是我的老师。(Qùnián tā shì wǒ de lǎoshī.) — Năm ngoái cô ấy là cô giáo của tôi.
• 昨天晚上我在公司加班。(Zuótiān wǎnshang wǒ zài gōngsī jiābān.) — Tối qua tôi ở công ty tăng ca.
• 上个周末我很想去散步，但是下雨了。(Shàng ge zhōumò wǒ hěn xiǎng qù sànbù, dànshì xià yǔ le.) — Cuối tuần trước tôi rất muốn đi dạo nhưng trời mưa.
• 小时候我不喜欢吃鱼。(Xiǎo shíhou wǒ bù xǐhuan chī yú.) — Hồi nhỏ tôi không thích ăn cá.
• 昨天我们见面的时候，他很高兴。(Zuótiān wǒmen jiànmiàn de shíhou, tā hěn gāoxìng.) — Hôm qua lúc gặp nhau, anh ấy rất vui.

Lỗi thường gặp

• ✗ 昨天我不去上班。(muốn nói hôm qua không đi) → ✓ 昨天我没去上班。 — hành động quá khứ phủ định bằng 没.
• ✗ 我没吃了饭。 → ✓ 我没吃饭。 — có 没 thì bỏ 了.
• ✗ 以前我每天都喝了咖啡。 → ✓ 以前我每天都喝咖啡。 — thói quen không dùng 了.
• ✗ 去年他是了学生。 → ✓ 去年他是学生。 — 是 không đi với 了 hoàn thành.
• ✗ 昨天我在了家。 → ✓ 昨天我在家。 — 在 chỉ trạng thái, không có 了.
• ✗ 我买了书。(câu dừng ở đây) → ✓ 我买了一本书。/ 我买书了。 — tân ngữ trơn sau V了 cần số lượng hoặc 了 cuối câu.
• ✗ 我喝了二杯茶。 → ✓ 我喝了两杯茶。 — số 2 trước lượng từ là 两.
• ✗ 昨天我很想了你。 → ✓ 昨天我很想你。 — động từ tâm lý không dùng 了.
• ✗ 你吃了饭没有了？ → ✓ 你吃饭了没有？ — câu hỏi chỉ một 了.

Tóm tắt nhanh

• V + 了 = hành động đã hoàn thành (không phải thì quá khứ); vẫn dùng cho tương lai trong 了…就….
• Hỏi: V了…吗？/ V…了没有？; trả lời: V了 / 没V.
• Phủ định hành động đã xảy ra: 没 (有) + V, bỏ 了. 不 dành cho thói quen, ý muốn, tương lai.
• 了 ngay sau động từ tự nhiên nhất khi tân ngữ có số lượng (买了两本书) hoặc có vế tiếp theo (吃了饭就走); tân ngữ trơn → đưa 了 ra cuối câu (吃饭了).
• Không dùng 了 hoàn thành với: thói quen (每天, 常常, 以前…), 是 / 在 / 有, động từ tâm lý (想, 喜欢, 觉得), động từ tình thái, câu có 没 / 不, tính từ vị ngữ.
• Số 2 + lượng từ = 两.